اقدامات دولت برای باز کردن گره مسکن
داستان پیچیده خانه‌دار شدن، بعد از سال‌ها دوندگی دولت یازدهم، تقریبا به انتهای خود رسیده است؛ داستانی‌که سطر به سطر آن، برای گفتن از گره‌های مالی، رکود بازار رهن و اجاره، دست‌اندازهای بانک‌ها برای ارائه تسهیلات، نبود سرمایه‌گذاری خارجی، مسکن مهر، مسکن اجتماعی و هزاران چالش تلخ دیگر، هر روز و هر ساعت در میان مردم و مسئولان، حرفهای زیادی را برای گفتن داشت.
به‌گزارش آرمان اقتصادی (ecoideal)، حالا دیگر بعد از حدود چهار سال تلاش دولت یازدهم، خبرهای خوبی از بازار مسکن به گوش می‌رسد؛ حتی مسکن مهر هم بعد از تحمل سال‌ها رکود و نقدهای مردم و مسئولان، این روزها برای متقاضیان این خانه‌ها حامل خبرهای خوبی است؛ خبرهایی که از تحویل هزاران واحد مسکونی مهر، حکایت می‌کنند و از پایان‌یافتن این پروژه‌ها بعد از سال‌ها انتظار مردم، روایت می‌کنند. با نگاهی به اوضاع مسکن در روزهای اولیه آغاز به کار دولت یازدهم، به‌خوبی می‌توان درک کرد که مسکن برای رسیدن به این‌روزها، مسیر طولانی و پیچیده‌ای را طی کرده است؛ از روزهای سختی که چندین هزار مسکن مهر، همچنان روی دست دولت مانده بود و هزینه‌ای برای تکمیل این خانه‌ها وجود نداشت.
دورانی که هر روز کلاف مسکن، پیچیده‌تر می‌شد و فاصله میان مردم و مسکن، هر روز بیشتر می‌شد؛ در آنروزهای تلخ، حتی حرف‌هایی از مسکن اجتماعی هم به گوش می‌رسید؛ مسکنی که این‌بار برای حمایت از دهک‌های پایین‌تر جامعه آمده بود اما به‌علت وجود مسکن‌های مهر، همچنان پرونده‌اش بسته مانده بود و فرصتی برای ارائه این طرح در جامعه وجود نداشت. حالا خبرها حکایت از تحویل 124 هزار واحد مسکونی مهر به متقاضیان می‌کنند و پروژه مسکن اجتماعی برای حمایت از دهک‌های ضعیف جامعه، بیش از بیش، مطرح شده است. آن‌طور که احمد اصغری‌مهرآبادی، در حاشیه مراسم تحویل و افتتاح هزار و 175 مسکن مهر در شهر جدید پردیس، به پایگاه خبری وزارت راه‌وشهرسازی گفته، از مجموع واحدهای مسکن مهر، ساخت یک میلیون و ۹۴۲ هزار واحد به اتمام رسیده و یک میلیون و ۸۳۳ واحد افتتاح شده است. ۱۲۴ هزار واحد باقی مانده که امسال با تلاش مضاعف دستگاه‌ها و نهادهای ذی‌ربط، افتتاح و تحویل داده خواهد شد.
اصغری مهرآبادی با بیان اینکه در شهر جدید پردیس، ساخت ۵۰ هزار واحد از مجموع ۸۲ هزار واحد مسکن مهر به پایان رسیده، گفت: نیمه اول خرداد، سه هزار واحد دیگر دراین شهر افتتاح می‌شود و به مرور در فواصل زمانی مرتب، شاهد افتتاح واحدهای مسکن مهر پردیس خواهیم بود.
قائم‌مقام وزیر راه‌وشهرسازی در امور مسکن مهر همچنین عنوان کرد: دولت برای اتمام پروژه‌های مسکن مهر در مجموع ۵۵ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان وام بانک مسکن درنظر گرفته که حدود ۴۸ هزار میلیارد تومان آن پرداخت شده که با احتساب وام سایر بانک‌ها، ۵۰ هزار میلیارد تومان می‌شود. او گفت: امسال برای تأمین زیرساخت‌های مسکن مهر، ۸۰۰ میلیارد تومان اعتبار را دولت تصویب کرده و اسناد خزانه در اختیار وزارت نیرو قرار گرفته است. در پردیس نیز تمام زیرساخت‌ها توسط شرکت عمران شهر جدید فراهم می‌شود؛ به‌علاوه، ۲۰۰ میلیارد تومان نیز از اسناد خزانه در اختیار وزارت راه‌وشهرسازی قرار گرفته که از این مبلغ، ۱۳۰ میلیارد تومان آن در اختیار شرکت عمران شهر جدید پردیس و مابقی در اختیار سایر شهرهای جدید برای تکمیل و افتتاح واحدهای مسکن مهر و تأمین زیرساخت‌های موردنیاز قرار داده‌ایم.
4اقدامی که دولت برای خانه‌دار شدن مردم کرد
بعد از نزدیک چهار سال فعالیت دولت یازدهم، خبرهای زیادی به گوش می‌رسند که هر یک از اقدامات مهم این دولت برای هموارکردن مسیر خانه‌دار شدن مردم، حکایت می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این گزارش‌ها، چهار اقدام مهم این دولت برای حمایت از سرمایه‌گذاری خارجی، نهادهای توسعه‌ای در بخش مسکن، توسعه بازار رهن و اجاره و بازار سرمایه است که در پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، به آنها اشاره شده است. در واقع، با آغاز به کار دولت یازدهم، مجموعه اقداماتی در حوزه‌های مسکن با توجه به وعده‌هایی که رئیس‌جمهوری منتخب ارائه کرد، انجام شد که بخش عمده آنها به تحقق پیوست. بخشی از آنها شامل مهم‌ترین اقدامات وزارت راه‌وشهرسازی در حوزه مسکن بود که در گزارشی جامع به آن پرداخته شد. بخشی نیز شامل حقوق شهروندی و پاسخگویی به انتقادات و مطالبات مردمی بود که بر‌اساس آنها مجموعه اقداماتی انجام گرفت که همه آنها نشان‌دهنده میزان توجه دولت به خواسته‌های مردمی در بخش مسکن و همچنین تحقق وعده‌هایی بود که در ابتدای دولت به شهروندان قول داده شد که به سرانجام رسید. همچنین بخشی از اقدامات نیز شامل اقدامات پیشنهادی برای حمایت از مردم در بخش مسکن و شهرسازی است که در این‌باره، می‌توان به ایجاد نهادهای توسعه‌ای در بخش مسکن، توسعه بازار رهن و تسهیلات، توسعه بازار سرمایه و سرمایه‌گذاری خارجی اشاره کرد که توسط دولت یازدهم محقق شد.
اقدامات مسکنی دولت در تحقق شعار حقوق شهروندی
به نوشته وقایع اتفاقیه، در موضوع شهروندی دولت یازدهم برنامه تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد در قالب دو برنامه مسکن حمایتی و اجتماعی را از طریق حمایت از ساخت و خرید مسکن ملکی، ساخت مسکن ملکی- استیجاری، پرداخت کمک‌هزینه اجاره، پرداخت وام ودیعه مسکن و پرداخت کمک‌های بلاعوض برای واحدهای مسکن‌مهر بدون متقاضی در دستور کار قرار داد. درهمین‌راستا نیز سازوکار اجرایی در قالب یک مصوبه هیأت‌دولت تعیین و تصویب شد، طراحی سازوکار ساماندهی متقاضیان و توزیع استانی برنامه توسط بنیاد مسکن انقلاب‌اسلامی از دیگر اقداماتی بود که در‌این‌زمینه انجام شد. برنامه مسکن جوانان به منظور تأمین مسکن زوج‌های جوان از طریق برنامه‌ریزی برای اعطای تسهیلات خرید مسکن توسط سیستم بانکی کشور با همکاری سایر دستگاه‌ها و بانک‌مرکزی از دیگر اقداماتی بود که در حوزه مسکن با موضوع حقوق شهروندی به تحقق پیوست. تعداد تسهیلات پرداخت‌شده به زوج‌هایی جوان از طریق سپرده‌گذاری در صندوق پس‌انداز یکم، هفت هزار و ۳۵ فقره تا پایان سال ۹۵ تخمین زده شد. همچنین، وضعیت شاخص تعداد سپرده‌های جذب‌شده برای اخذ تسهیلات فوق، ۱۶۰ هزار فقره در سال گذشته بود.
پاسخگویی دولت به مطالبات مسکنی مردم
در موضوع انتقادات و مطالبات اصلی مردم در بخش مسکن و شهرسازی، دولت یازدهم مجموعه اقداماتی را انجام داد. درواقع مسکن طی سال‌های فعالیت دولت‌های گذشته، انتقادهای زیادی را دید؛ انتقاداتی درباره نابسامانی بازار مسکن، عدم اجرای مسکن کم‌درآمدهای جایگزین مسکن مهر، بالابودن نرخ سود تسهیلات، بالابودن قیمت مسکن و رکود حاکم بر بازار ساخت‌وساز و معاملات مسکن؛ موضوعاتی که هر یک به نوعی مورد توجه دولت یازدهم قرار گرفتند و حالا مشکلات را در حوزه مسکن، کمرنگ‌تر از گذشته کرده‌اند.
نگاهی به نابسامانی بازار پیش‌فروش مسکن
بازار پیش‌فروش ساختمان در سالیان اخیر به‌دلیل عدم وجود قانون و دستورالعمل جامع و کامل با نااطمینانی‌های فراوانی از طرف خریداران در انجام تعهدات از سوی پیش‌فروشندگان مواجه بوده که تخلف‌های فراوانی صورت پذیرفته است. قانون جدید پیش‌فروش ساختمان نیز حاوی مشکلاتی بوده که عملا قابلیت اجرا را تحت‌تأثیر قرار داده است.
عدم اجرای مسکن کم‌درآمدهای جایگزین مسکن مهر
برنامه مسکن اجتماعی، یکی از وعده‌های دولت یازدهم بوده است ولی این برنامه به‌دلیل عدم وجود منابع مالی لازم و تخصیص منابع مالی موجود وزارت راه‌وشهرسازی در حوزه مسکن به طرح مسکن مهر، عملیاتی نشد ولی با توجه به اتمام بخش اعظم پروژه‌های مسکن‌مهر، برنامه مسکن‌اجتماعی با هدف تأمین سالانه صد هزار واحد مسکونی برای خانوارهای کم‌درآمد پس از اتمام طرح مسکن‌مهر (در طول سال‌های برنامه پنجم توسعه) تدوین شده شده است و در صورت تخصیص اعتبارت لازم، این برنامه اجرایی می‌شود.
بالا بودن نرخ سود تسهیلات
شرایط نامناسب تسهیلات مسکن در ایران و میزان نرخ سود این تسهیلات، عمدتا به نظام تأمین اعتباری، نرخ بالای هزینه‌ی پول در بانک‌ها و تنگنای اعتباری آنها مربوط می‌شود که ریسک اعطای وام‌های کم‌بهره بلندمدت را ناشی از شرایط کلان اقتصادی از جمله نوسانات تورمی، تغییر مداوم سیاست‌ها را افزایش داده است؛ بالابودن نرخ سود تسهیلات سبب می‌شود تا توان مالی خانوارها در انطباق با رقم اقساط تسهیلات بالای خرید مسکن قرار نگرفته و عملا گروه‌های نیازمند از چرخه اعتباری تسهیلات حذف شوند.
بالا بودن قیمت مسکن
نمی‌توان انتظار داشت که با وجود کاهش ارزش پول در سال‌های اخیر و حاکم‌بودن شرایط تورمی، قیمت در بخش مسکن ثابت بماند. بخش عمده افزایش قیمت مسکن در سال‌های اخیر ناشی از تورم است؛ البته در برخی سال‌ها رشد قیمت مسکن بالاتر از نرخ تورم عمومی بوده است که عمدتا به‌دلیل محدودیت عرضه زمین، بورس‌بازی، تقاضای سرمایه‌ای، همچنین ورود نقدینگی به بازار مسکن به‌دلیل نامساعد بودن فضای کسب‌وکار و بازارهای رقیب است.
در بلندمدت رشد قیمت مسکن و تورم تقریبا برابر بوده‌اند اما برخلاف تورم، نرخ رشد قیمت مسکن، از یک روند شبه‌هموار برخوردار نیست بلکه منحنی آن دارای یک روند سینوسی است که حول محور تورم، نوسان می‌یابد.
رکود حاکم بر ساخت‌وساز و معاملات مسکن
بخش مسکن در چند سال گذشته با کاهش قابل‌توجه فعالیت مواجه بوده و این روند در سال ۱۳۹۵ نیز تا حدود زیادی تداوم یافته است. میزان سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در ساختمان‌های جدید مناطق شهری و نیز تعداد واحد مسکونی در پروانه ساختمانی مناطق شهری از سال ۱۳۹۳ به بعد به‌طور مداوم کاهش داشته و نرخ رشد بخش ساختمان، منفی بوده است. هرچند شاخص‌های بخش مسکن در نیمه‌دوم سال ۱۳۹۵ نشان از روند کاهنده این رشد منفی بخش ساختمان دارد اما این بخش هنوز در شرایط رکود به‌سر می‌برد.
