آیا بانکها ورشکسته شدند؟ این پرسش، مدتی است به دغدغه اصلی سرمایهگذاران خرد و خانگی تبدیل شده و موجی از نگرانی مردم درباره وضعیت سپردههای بانکیشان را به همراه داشته است.
به گزارش پایگاه خبری آرمان اقتصادی (ECOIDEAL)، این پرسش، زمانی در نظام بانکداری ایران ابهام ایجاد کرد که زمزمههایی از طلب 200 هزار میلیارد تومانی بانکها از دولت و مردم شنیده شد اما این همه ماجرا نیست؛ برای تحلیل درستی از وضعیت نابسامانی که بانکها را از نفسانداخته است باید چند ورقی از تاریخ اقتصاد را به گذشته ورق زد؛ گذشتهای که چندان هم دور نیست. اواسط دهه 80 بود که موجی از تقاضا برای تأسیس بانکهای خصوصی در ایران بهوجود آمد. از همان سالها بانکهایی بهصورت قارچگونه در نظام بانکی کشور رشد کردند که چشم به بازار پرسود سرمایهگذاری در حوزه مستغلات دوخته بودند. به بیانی سادهتر، برخی سرمایهداران برای بنگاهداری در حوزه مستغلات، اقدام به تأسیس بانک کردند تا با تأسیس شرکتهای سرمایهگذاری در حوزه ساختوساز مسکن، سودهای کلانی به جیب بزنند. موضوع بنگاهداری بانکها در ایران به کنار؛ آنطور که برخی تحلیلگران اقتصادی عنوان میکنند، این بانکها ریالی از سود حاصل از بنگاهداری خود را برای تقویت خدماتدهی به مشتریان خود هزینه نکردند اما از سال 91، رکود بازار مسکن، خواب بانکهای بنگاهدار را آشفته کرد و به تعبیر تحلیلگران، شرایطی را بهوجود آورد که این بانکها در تله خود گرفتار شوند. با اینهمه، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی بر این باور هستند هنوز نمیتوان بهطور قطع اعلام کرد که بانکهای ایران ورشکسته شدهاند. بسیاری از این تحلیلگران از جمله علی حاتمییزد، کارشناس ارشد بانکی بر این باور هستند که بانکها هنوز قابل اطمینانترین مکان برای سرمایهگذاری هستند. حرف کارشناسان این است، وضعیت نظام بانکی در ایران بحرانی اما قابل بهبود است. همچنان که نایبرئیس دوم مجلس شورای اسلامی هم دراینباره گفته است: مردم نباید اعتماد خود را به دولت و نظام بانکی از دست بدهند و ریشه نقایص مؤسسات مالی و اعتباری به دولت گذشته باز میگردد. به گفته علی مطهری: هیچ بانک ورشکستهای در کشور نداریم اما در بخش مؤسسات مالی و اعتباری، آسیبها و کاستیهایی بهوجود آمده است که بخشی از آن ناشی از عملکرد ضعیف بانک مرکزی بوده است و ما نمیتوانیم این موضوع را کتمان کنیم.
کاسپین، ثامن و چند نمونه دیگر، کافی بودند تا فضای مجازی، پر شود از حرفهایی که بسیاری از آنها، درباره بحران ورشکستگی بانکها، خبر میدادند. نگرانی از اوضاع ناآرام بانکها، از کانالهای تلگرامی و صحبتهای روزمره مردمی هم فراتر رفته و صفهای طولانی برای خروج سپردهها از بانکهایی که زمانی همه از امنیت آنها حکایت میکردند، به ایجاد آشفتگی در اقتصاد کشور دامن زده است. برای پاسخ به این سؤال جنجالی که آیا بانکها در ایران ورشکسته شدهاند یا خیر، کارشناسان اظهارنظرهای مختلفی را مطرح میکنند؛ برخی با قاطعیت تمام، ورشکستگی در نظام بانکی را قبول داشته و معتقدند که دولت باید مدتها پیش، این موضوع را رسانهای میکرد. در مقابل، بسیاری از دیگر کارشناسان با تکیه بر دلایل کارشناسی، ورشکستگی را شایعهای بیش نمیدانند. «بانکها مشکل دارند اما ورشکسته نیستند.»، این مطلبی است که کامران ندری، یکی از کارشناسان اقتصادی، در پاسخ به درستی یا نادرستی خبر ورشکستگی بانکها، به «وقایعاتفاقیه»، میگوید. ندری با قاطعیت، همه حرفهایی را که اینروزها درباره ورشکستگی بانکها گفته میشوند را با عنوان شایعه یاد کرده و از نتایج تلخ اینگونه شایعات در نظام بانکی و اقتصادی کشور، حکایت میکند؛ «همین شایعات کافی هستند تا مردم هر چه زودتر منابع مالی خود را از بانکها خارج کنند.» ندری در ادامه از صفهای طولانی اینروزهای مردم، برای خروج سپردهها از بانکها، یاد کرده و اینطور توضیح میدهد: «اگر بانکها مشکل جدی داشتند، در همین چند هفته که تعداد مراجعات مردم به آنها بالا گرفته، خبر ورشکستگی تأیید میشد اما این اتفاق نیفتاده و بهخوبی معلوم است که بانکها از عهده مطالبات مردم برآمدهاند.» ندری در ادامه از دلایل بیشتری برای رد موضوع ورشکستگی بانکها استفاده کرده و اینچنین توضیح میدهد: «بانک مرکزی همیشه در پشت بانکها ایستاده و با وجود این بانک، هیچگاه نباید نگران ورشکستکی بانکها بود. اگر مؤسساتی مانند کاسپین و ثامن، مشکلدار بودند به این علت است که بانک مرکزی از آنها حمایت نکرد تا اوضاع این مؤسسات را ساماندهی کند و در واقع عدم حمایت این مؤسسات توسط بانک مرکزی باعث ایجاد اتفاقهای اخیر شد.» به گفته ندری این موضوع که بانکها بخواهند همیشه با حمایت بانک مرکزی سرپا باشند و با تکیه بر این بانک بخواهند مشکل خود را حل کنند، هم نکته خوبی نیست و باید کاری کرد که بانکها اینگونه حمایتها و تکیهکردنها را دیگر به بانک مرکزی نداشته باشند. ندری برای ارائه راهکاری مؤثر برای خروج از وابستگی بانکها به بانک مرکزی اینطور توضیح میدهد: «این موضوع به این سادگیها نیست که بتوان در چند جمله و بهطور خلاصه از آنها حرف زد؛ چه درحالحاضر که دولت دوازدهم در آستانه شروع فعالیت خود قرار گرفته و چه در روزهای ابتدایی فعالیت دولت یازدهم، پیشنهاد بیشتر کارشناسان و اقتصاددانان، اصلاح نظام بانکی بوده و به این نکتهها بارها اشاره شده است؛ راهحل این کار خیلی ساده نیست، شاید بهتر است که اصلا این موضوع بنا به دلایلی، رسانهای نشود.» ندری اینطور ادامه میدهد: «وقتی اخبار و شایعاتی درباره یک موضوع منتشر میشود، نگرانی مردم بیشتر میشود؛ این نگرانیها نهتنها کمکی به اصلاح مشکلات بانکها نمیکند بلکه حتی موضوع را بحرانیتر کرده و باعث میشود تا مردم به فکر جمعآوری سپردههایشان از بانکها باشند. باید دولت برای اصلاح نظام بانکی کاملا چراغ خاموش حرکت کرده و دخالت دولت در مسائل بانکیها، بدون هیچ سروصدایی انجام شود؛ نباید بانک مرکزی برای حل مشکل بانکها، حساسیت ایجاد کرده و راه را برای ایجاد شایعات، هموار کند.» به گفته ندری: «در دنیا وقتی یک مؤسسه مالی دچار مشکل میشود، اولین اقدام این است که دولت با چراغهای خاموش وارد کار شده و سعی میکند که موضوع را حل کند؛ مثلا در آمریکا وقتی مؤسسهای دچار مشکل میشود، مأموران رسیدگی به این موضوع بهصورت دستهجمعی وارد ایالتی که مؤسسات یا بانکهایش دچار مشکل شده، نمیشوند. حتی مأموران رسیدگی به پرونده مؤسسه مشکلدار در یک ایالت، با یک پرواز وارد آن ایالت نمیشوند تا خبرنگاران و رسانهها از موضوع مطلع نشده و این خبر در میان مردم، جنجال و نگرانی ایجاد نکند.» ندری با ذکر همین مثال به بانک مرکزی توصیه میکند تا هر زمانی که مؤسسه یا بانکی در کشور دچار مشکل بود، با چراغهای خاموش و نامحسوس وارد کار شده و برای حل این مشکل اقدام کند؛ بنابراین بهتر بگویم که هر برنامهای برای اصلاح نظام بانکی باید بیسروصدا و بهدور از هرگونه خبر باشد؛ مثلا ادغام بانک مشکلدار با بانک بزرگتر و خلعکردن مدیران بانکی، باید به دور از هرگونه آشفتگی و سروصدا باشد. در ادامه ندری از آخرین و مهمترین راهکارش برای اصلاح نظام بانکی میگوید: «باید برای پرهیز از هرگونه تنش در جامعه، از اعلام ورشکستگی بانکها و مؤسسات منع شود. تا آنجایی که جا دارد باید، اعلام ورشکستکی در مرحله آخر کار باشد و بعد از بهکار بردن راههای مختلف، بانک یا مؤسسهای را ورشکسته اعلام کرد؛ چون هزینه اعلام ورشکستگی خیلی بیشتر از منافع این کار است.» ندری با اطمینان از ورشکستگی بهعنوان آخرین راهکار یاد کرده و میگوید تنها وقتی که همه راهها بسته باشند، باید گفت که بانک یا مؤسسهای ورشکسته شده است.
باید اطمینان مردم را بهدست آورد
زمزمه از ورشکستگی بانکها، مردم، مسئولان و حتی فعالان در این عرصه را با نگرانی بزرگی همراه کرده است. خروج سپردهها از بانکها یکی از اتفاقات ناخوشایندی است که حالا دیگر خبرهای داغ آن بیشتر به گوش میرسد. در این میان بسیاری از کارشناسان و فعالان اقتصادی مردم را دعوت به آرامش کرده و خبر ورشکستگی بانکها را بهکلی رد میکنند. چند وقت پیش و با همین صفهای طولانی مردم در بانکها برای دریافت سپردهها بود که فرشاد حیدری، معاون نظارتی بانک مرکزی، مردم را به آرامش و خویشتنداری دعوت کرد؛ آنطور که خبرآنلاین گزارش کرده، حیدری، معاون نظارتی بانک مرکزی صراحتا مردم را به خویشتنداری دعوت کرده و گفته مردم درباره آینده مؤسسات و بانکهای دارای مجوز از بانک مرکزی نگران نباشند. حتی این مسئله بارها با توضیحاتی از سوی مقامات بانکی همراه شده است. در آخرین موضعگیری نیز، عباس کمرهای، مدیرکل نظارت بر بانکها و مؤسسات اعتباری بانک مرکزی هم گفته: خطر ورشکستگی بانکها و مؤسسات دارای مجوز وجود ندارد. آنطور که عباس کمرهای میگوید: «درحالحاضر برخی بانکها با مشکلاتی نظیر کمبود سرمایه، انباشت داراییهای غیرمولد و مطالبات غیرجاری بالاتر از استانداردهای بینالمللی مواجه هستند و در شرایطی قرار دارند که عملکرد آنها در دو سال اخیر با اندکی سود همراه بوده است اما بانک مرکزی بهعنوان نهاد ناظر بر عملکرد آنها نظارت داشته و ورشکستگی بانکها بهسادگی صورت نمیگیرد.»بانکها اگر ورشکست شوند، طوفان بزرگی در نظام اقتصادی کشور ایجاد شده و بسیاری از بخشهای اقتصادی بهطور زنجیرهای گرفتار میشوند. همین نگرانیها باعث شده تا راهکارهای کارشناسانه در جهت بهبود این آشفتگی و بهدست آوردن اعتماد مردم باشد. به گفته ندری برای بهدستآوردن اعتماد مردم باید کاری کنیم تا وقتی افراد به بانکی برای دریافت سپرده خود مراجعه میکنند، بتوانند بهراحتی منابع و داراییهای خود را جابهجا کرده و بهاینترتیب اثر شایعات را در جامعه کمتر کرد. به گفته ندری، باید بدانیم که بانک مرکزی همیشه در کنار بانکها قرار دارد و از ورشکستگی آنها جلوگیری خواهد کرد. بانک مرکزی باید با مردم ارتباط خوبی را داشته باشد و با آنها حرف زده و گزارش وضعیت بانکها را به مردم مخابره کند، با این کار مردم میتوانند با اعتماد به بانک مرکزی پیش رفته و به شایعات توجهی نکنند.
ندری در ادامه به مؤسسات با سوددهی بالا و سودهای جذاب آنها برای جذب سپردهها اشاره کرده و میگوید، مدتهاست که به مردم گفته شده پول خود را در اختیار مؤسسات با سود بالا نگذارند.» به گفته ندری، یکی از اتفاقاتی که باید در اقتصاد ما میافتاد و تابهحال نیفتاده این است که باید بانکها رتبهبندی اعتباری شده و وضعیت آنها به مردم گزارش شود. در دنیا همیشه مؤسسات مالی و شرکتها از لحاظ اعتباری درجهبندی میشوند، مردم برای سرمایهگذاری هر روز سراغ این سایتها رفته و با اطلاعات کافی در یکی از این شرکتها و مؤسسات سرمایهگذاری میکنند اما این موضوع در ایران تابهحال دیده نشده و رتبهبندی برای شرکتها و بانکها و اعلام وضعیت آنها انجام نشده است. در کشورهای توسعهیافته، وقتی مؤسسهای رتبه بدی میگیرد، یعنی احتمال ورشکستگی بالاتری دارد و مردم کمتر برای سرمایهگذاری در آن اقدام میکنند.
شفافسازی بهترین راهحل اصلاح نظام بانکی است
برای اصلاح نظام بانکی و جلب اعتماد مردم برای جلوگیری از خطر خروج سپردهها، کارشناسان نظرات مختلفی را دارند؛ آنطور که آلبرت بغزیان، یکی دیگر از کارشناسان اقتصادی به «وقایعاتفاقیه» میگوید، برای اصلاح نظام بانکی باید در مدت پنج یا 6 ماه، وضعیت مؤسسات را شفافسازی کرد و استانداردهای لازم انجام شوند. باید به بانکها گفته شود که بهدنبال مطالبات معوق خود رفته و املاک و وثیقهها را آزاد کنند. باید هیأتمدیره درباره وامهایی که داده جوابگو باشد و همه این موضوعات شفافسازی شوند. به گفته بغزیان، باید جو را بهنوعی آرام کرد؛ روزنامهها و حتی کارشناسان، برای مقابله با ترس مردم، هماهنگ شوند. به گفته این کارشناس، یکی از مهمترین کارها باید این باشد که مردم را آرام کرد و به آنها توضیح داد که بانکها ورشکسته نیستند. بغزیان با اشاره به یکی از مشکلات ایجاد شده در یکی مؤسسات آمریکا اینطور توضیح میدهد، آن روزها برای حل این بحران، دولت آمریکا با ایجاد شفافسازی و دادن بودجه به آن مؤسسه مشکلدار، سعی کرد که موضوع را بهخوبی حل کند. در واقع اگر بانکها بتوانند به مردم پاسخ خوب و منطقی بدهند، اعتماد مردم جلب شده و دیگر مشکلی را در خروج از سپردهها و بدتر کردن اوضاع نخواهیم داشت. به گفته بغزیان، باید بانک مرکزی به مردم هشدار دهد که بهدنبال مؤسسات با سود بالا نروند. برای حل مشکل نظام بانکی در طولانیمدت هم باید در اعطای مجوز به فعالیت مؤسسات، دقت زیادی داشت. بانکها باید اعتبارسنجی، پولشویی و سپرده مردم برای دادن وام را بهخوبی رصد کرده و هیأتمدیره در این زمینهها بهخوبی پاسخگو باشد.