از هر ۱۰۰ تومان نقدینگی، کمتر از ۲ تومان اسکناس در دست مردم است

مرد پا به سن گذاشته خوش‌پوش با عصای قهوه‌ای رنگی که نقش و نگار سال‌های دور داشت وارد بانک شد؛ پول نقد می‌خواست، اما باجه شماره ۳ ناامیدش کرد و گفت: پدر جان پول نداریم؛ فقط ۳ میلیون؛ میخوای؟ جوان قدیم؛ زیرلب چیزی گفت و از در شعبه بزرگ میدان آرژانتین خارج شد. این نمونه‌ای از ده‌ها موردی است که به تازگی در شعب مختلف بانک‌ها دیده می‌شود!

چالش این روز‌های جامعه در بلاتکلیفی سیاسی، دغدغه تامین معاش در دوره احتمالی جنگ و نااطمینانی ست. وقتی به تجربه جنگ ۱۲ روزه اخیر که کمتر از ۸ ماه از آن می‌گذرد؛ نگاه می‌کنیم می‌بینیم که مردم چقدر هوشیارتر شده‌اند و سعی می‌کنند برای شرایط حساس احتمالی آینده آماده باشند. یکی از پازل‌های این آمادگی اجباری، تهیه پول نقد برای روز مباداست. در واقع مردم به طور غریزی پول نقد را امن‌ترین دارایی می‌دانند و تصور می‌کنند در شرایط خاص، طلا و ماشین و کارت بانکی خیلی هم نمی‌تواند کارساز باشد.

پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد افزایش نااطمینانی اقتصادی تأثیر معناداری بر تقاضای پول دارد و مهم‌ترین عواملی که باعث می‌شود مردم به سمت نگهداری پول نقد حرکت کنند تنش‌های خارجی و سایه جنگ، تورم مزمن و بالای ۴۰ درصد، نوسانات نرخ ارز و بی‌اعتمادی به آینده اقتصادی است.

کاهش سهم پول نقد از نقدینگی به ۱.۷ درصد

در شرایطی که بسیاری از کشور‌های توسعه‌یافته و حتی ایران با توسعه زیرساخت‌های دیجیتال به سمت حذف پول نقد حرکت می‌کنند، اقتصاد ما با پارادوکسی پیچیده مواجه است؛ از یک سو آمار‌ها نشان می‌دهد سهم اسکناس و مسکوک از کل نقدینگی به کمتر از ۲ درصد رسیده و ایران در استفاده روزمره از پول الکترونیک رتبه خوبی در جهان دارد، از سوی دیگر در شرایط نااطمینانی، تقاضا برای پول نقد چنان افزایش می‌یابد که بانک‌ها نمی‌توانند پاسخگویی خوبی به این درخواست داشته باشند.

بررسی آمار‌های ۱۵ ساله بانک مرکزی نشان می‌دهد نسبت اسکناس و مسکوک به نقدینگی در ایران یک روند کاهشی مستمر و معنادار داشته به نحوی که این نسبت از ۷.۳ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۱.۷ درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است.

در واقع، از هر ۱۰۰ تومان نقدینگی در کشور، کمتر از ۲ تومان به صورت اسکناس در دست مردم است و مابقی به صورت اعتباری در گردش است.

بررسی داده‌های ۱۵ سال اخیر نشان می‌دهد که نسبت اسکناس و مسکوک در دست مردم به کل نقدینگی سال ۱۳۹۰ این نسبت ۷.۳ درصد بود و شهریور سال ۱۴۰۴ نسبت ۱.۷ درصدی را نشان می‌دهد که در واقع در این ۱۵ سال، سهم پول فیزیکی یعنی اسکناس و مسکوک از کل نقدینگی کشور بیش از ۴ برابر کاهش یافته است.

اگر به ارقام جدول بالا توجه کنیم؛ نقدینگی از ۳۵۴ هزار میلیارد تومان در ۱۳۹۰ به ۱۲۴۰۸ هزار میلیارد تومان در ۱۴۰۴ رسیده که حدود ۳۵ برابر افزایش را ثبت کرده است.

اما اسکناس و مسکوک در همین دوره از ۲۶ همت به ۲۱۵ همت رسیده که افزایش حدود ۸ برابری داشته است؛ بنابراین رشد نقدینگی بسیار سریع‌تر از رشد پول نقد در دست مردم بوده و این یعنی سهم فزاینده‌ای از نقدینگی به شکل پول بانکی اعم از حساب‌های جاری، کارت‌های بانکی و … در گردش است، نه اسکناس فیزیکی.

روند نزولی نسبت پول نقد به نقدینگی نشان می‌دهد که مردم به تدریج کمتر تمایل به نگهداری اسکناس داشته‌اند که عمدتا به دلیل گسترش ابزار‌های پرداخت الکترونیکی (کارت‌خوان، همراه‌بانک، اینترنت‌بانک)، کاهش اعتماد به نگهداری پول نقد به دلیل تورم و کاهش قدرت خرید، ناامنی یا سختی حمل پول نقد زیاد است.

کمبود نقدینگی فیزیکی

با کاهش سهم پول نقد از کل نقدینگی، بانک‌ها با کمبود اسکناس برای پاسخگویی به متقاضیان مواجه می‌شوند.

داده‌ها نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر (۱۴۰۰ به بعد) رشد اسکناس و مسکوک در دست اشخاص رشد داشته است.

این نسبت در سال ۱۴۰۰ از ۸۶ همت به ۱۲۲ همت در سال ۱۴۰۱ رسیده که رشد ۴۲ درصدی داشته و در سال ۱۴۰۲ به ۱۴۶ همت و سال ۱۴۰۳ به ۱۷۹ همت افزایش یافته که هرکدام نسبت به سال قبل از خود به ترتیب رشد ۲۰ درصدی و ۲۳ درصدی داشته است.

این رشد در سال‌های اخیر هرچند ناشی از افزایش نرخ تورم است، اما بخشی از آن می‌تواند ناشی از افزایش تقاضا برای پول نقد به دلیل نااطمینانی اقتصادی و اجتماعی و همچنین سایه جنگ باشد.

در واقع با وجود آنکه حرکت به سمت چاپ اسکناس کمتر همراستا با توسعه دیجیتال و همسو با همه کشور‌های جهان انجام شده، اما در مواقع بحران، این موضوع تبدیل به یک چالش می‌شود.

کارشناسان اقتصادی معتقدند این نسبت پایین، آسیب‌پذیری سیستم بانکی را در مواقع افزایش ناگهانی تقاضا برای پول نقد به شدت افزایش می‌دهد.

اینکه بر اساس ابلاغیه جدید، سقف برداشت روزانه نقدی که پیش از این ۱۵ میلیون تومان بود، به ۵ میلیون تومان کاهش یافته برای جلوگیری از آسیب پذیری بیشتر بانک هاست.

بر اساس مشاهدات میدانی خبرنگار ما در اکثر شعب بانک‌ها برای دریافت وجه نقد محدودیت لحاظ شده است.

مشتریان بانک‌ها محدودیت‌ها را به عنوان سیگنال «کمبود منابع» تعبیر می‌کنند، اما در واقعیت، این ویژگی زندگی مدرن است و دنیا در حال حذف کامل پول نقد است. به طوری که حتی یک دهه پیش یکی از شهر‌های انگلستان، جشنی با عنوان شهر بدون اسکناس برپا کرد.

سیاست برد-برد چاپ پول درشت

در میان این تناقض‌ها، بانک مرکزی به تازگی از اسکناس ۵۰۰ هزار تومانی با امضای محمدرضا فرزین رئیس کل سابق بانک مرکزی رونمایی و آن را در شبکه بانکی توزیع کرد.

در اقتصادی که با تورم مزمن و بالا درگیر است، استفاده از اسکناس‌های درشت‌تر می‌تواند هم هزینه مبادلات را کاهش داده و به رونق فعالیت‌های اقتصادی کمک کند و هم هزینه چاپ پول برای بانک مرکزی را کمتر کند.

از طرف دیگر، وقتی نااطمینانی در اقتصاد افزایش می‌یابد و به ویژه سایه جنگ بیش از همیشه پررنگ‌تر می‌شود، مردم معمولاً ترجیح می‌دهند به پول نقدی که در دست دارند اعتماد کنند و برهمین اساس تقاضا برای گرفتن پول از بانک زیاد می‌شود.

رونمایی از اسکناس ۵۰۰ هزار تومانی گامی مثبت، اما ناکافی است و کارشناسان تأکید می‌کنند تا زمانی که ریشه‌های ناترازی بانک‌ها درمان نشود و تورم مزمن مهار نشود، هر اقدامی در سطح، تنها مسکنی موقتی خواهد بود.

جهان بدون پول نقد؛ از بریتانیا تا اسکاندیناوی

در سال‌های اخیر، بسیاری از کشور‌ها زیرساخت‌های خود را برای حذف تدریجی پول نقد آماده کرده‌اند. بریتانیا از جمله پیشتازان این حوزه است؛ شهر‌هایی مانند لندن و «دانلود فستیوال» که در سال ۲۰۱۵ به صورت کاملاً کش‌لس برگزار شد، نمونه‌هایی از فرهنگ‌سازی برای اقتصاد دیجیتال هستند؛ اما پیشتازان واقعی این حوزه، کشور‌های شمال اروپا مانند نروژ هستند.

آماده‌ترین کشور اروپا برای آینده بدون پول نقد، با ۹۶ درصد جمعیت که امور مالی خود را آنلاین انجام می‌دهد، نروژ است. با این حال، هنوز مردم نروژ به دلیل آسیب‌پذیری سیستم‌های دیجیتال در برابر حملات سایبری، مقداری پول نقد هم نگهداری می‌کنند.

در دانمارک هم تنها ۸ درصد تراکنش‌ها به صورت نقدی انجام می‌شود. فنلاند و سوئد نیز در رتبه‌های بعدی آمادگی برای حذف پول نقد قرار دارند.

براساس آمار‌های بین‌الملل؛ پیش‌بینی می‌شود سهم پول نقد از ارزش معاملات در سال ۲۰۲۷ در نروژ به ۳ درصد، استرالیا ۵ درصد، بریتانیا ۶ درصد و ایالات متحده به ۸ درصد برسد.

ایران از نظر استفاده از پول الکترونیک در دنیا رتبه بالایی دارد که این ظرفیت باید تقویت شود، اما نباید از افزایش امنیت سایبری و پایداری شبکه‌های بانکی برای جلوگیری از قطعی نیز غافل ماند.

در هر حال؛ اقتصاد ایران در تناقضی تاریخی گرفتار شده است؛ از یک سو آمار‌ها نشان می‌دهد مردم به طور روزمره از پول الکترونیک استفاده می‌کنند و ایران در این زمینه رتبه خوبی در دنیا دارد، از سوی دیگر، اما در شرایط بحرانی و نااطمینانی، تقاضا برای پول نقد آن‌چنان افزایش می‌یابد که بانک‌ها توان پاسخگویی به نیاز‌ها را ندارند.