
زعفران در پیچوخم خامفروشی گم میشود؛ ضرورت حمایت جامع از کشاورزان

مشهد- با وجود جایگاه خراسان رضوی در تولید زعفران، دلالی، خامفروشی و چالشهای صادراتی، سهم کشاورزان از ارزش واقعی این طلای سرخ را کاهش داده است.
خبرگزاری مهر- گروه استانها، عاطفه وفائیان: زعفران، محصولی راهبردی و از مهمترین ظرفیتهای کشاورزی ایران، جایگاهی محوری در خراسان رضوی دارد؛ استانی که حدود ۷۴ درصد زعفران کشور را تولید میکند. بر پایه اطلاعات ارائهشده، بیش از ۹۲ درصد زعفران جهان در ایران تولید میشود و خراسان رضوی بزرگترین مرکز تولید این محصول در کشور به شمار میرود.
اهمیت زعفران در استان تنها به میزان تولید آن محدود نیست. حدود ۸ درصد ارزش ناخالص تولیدات کشاورزی خراسان رضوی به این محصول اختصاص دارد و در سال ۱۴۰۴، شمار بهرهبرداران آن به ۱۱۵ هزار نفر رسیده است؛ با احتساب خانوادههای آنان، حدود ۵۷۵ هزار نفر در حوزه تولید زعفران فعالیت دارند. کشت این محصول همچنین بهطور میانگین برای هر هکتار ۲۱۰ نفرروز نیروی کار فصلی نیاز دارد.
ظرفیت استان در فرآوری و بستهبندی نیز در کنار تولید، بخشی از جایگاه آن در زنجیره زعفران است. خراسان رضوی با ۱۲۱ واحد دارای پروانه بهرهبرداری و ظرفیت اسمی ۴۰۰ تن، رتبه نخست کشور را در این بخش دارد و حدود ۱۵۰۰ نفر در این واحدها مشغول به کارند. با این حال، توسعه صنایع تبدیلی و دارویی، افزایش بهرهوری و سازگاری مزارع و پیوند مؤثرتر صنعت و کشاورزی از محورهای مطرح برای تقویت این زنجیره است.
در بازار زعفران، حفظ نام و خاستگاه ایرانی محصول در کنار تقویت برند ملی، از دغدغههای فعالان این حوزه است. بخشی از زعفران ایران پس از خروج از کشور با نام کشورهای دیگر به بازار عرضه میشود؛ در حالی که صادرات آن عمدتاً به کشورهای حوزه خلیجفارس و اروپا انجام میگیرد. مکانیزاسیون برداشت گل و پاککردن کلاله نیز از جمله نیازهایی است که میتواند به توسعه فعالیتهای این بخش کمک کند.
فعالان بازار، افزایش واسطهها، مالیات سنگین و کاهش توان خرید داخلی را از چالشهای پیش روی زعفران میدانند و میگویند افت مصرف داخلی، بخش عمده محصول را به سمت صادرات سوق داده است. در کنار این مسائل، خرید مستقیم محصول از کشاورزان و حذف شرکتهای داخلی از چرخه رسمی نیز نگرانیهایی درباره تداوم فعالیت این شرکتها و توزیع منافع در زنجیره ارزش ایجاد کرده است؛ موضوعی که ضرورت حمایت جامع، شفافیت معاملات و حفظ رقابتپذیری صادرات را برجسته میکند.
خراسان رضوی پیشران تولید و فرآوری زعفران جهان
رامین اسمی، کارشناس زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تشریح آخرین وضعیت این محصول استراتژیک اظهار کرد: بیش از ۹۲ درصد زعفران جهان در کشور تولید میشود و این استان نیز با تولید حدود ۷۴ درصد زعفران کشور، به عنوان مرکز و بزرگترین تولیدکننده این محصول در سطح ملی و بینالمللی شناخته میشود.
کارشناس زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با بیان اینکه بر اساس آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۸ درصد از ارزش ناخالص تولیدات کشاورزی استان مربوط به محصول زعفران است، افزود: این بخش نقش بیبدیلی در اشتغالزایی روستایی دارد؛ بهطوریکه در سال ۱۴۰۴ تعداد بهرهبرداران زعفران استان ۱۱۵ هزار نفر بوده و با احتساب خانوادههای آنها، جمعیتی بالغ بر ۵۷۵ هزار نفر تنها در حوزه تولید این محصول مشغول به فعالیت هستند. همچنین زعفران بهطور میانگین به ۲۱۰ نفرروز نیروی کار فصلی در هر هکتار نیاز دارد.
وی در ادامه به ظرفیتهای حوزه فرآوری و بستهبندی استان اشاره کرد و گفت: واحدهای دارای پروانه بهرهبرداری فرآوری و بستهبندی زعفران در خراسان رضوی با ۱۲۱ واحد و ظرفیت اسمی ۴۰۰ تن، رتبه اول کشور را به خود اختصاص دادهاند و هماکنون حدود ۱۵۰۰ نفر در این واحدها اشتغال دارند.
اسمی تصریح کرد: برای توسعه پایدار زعفران و بهبود معیشت بهرهبرداران، رویکرد حمایتی جامعنگری در دستور کار قرار دارد که مواردی همچون تأمین سرمایه در گردش تشکلها، شفافسازی معاملات، اجرای برنامههای افزایش بهرهوری و سازگاری مزارع، توسعه صنایع تبدیلی و دارویی، و تقویت برند ملی زعفران ایران از مهمترین راهکارهای آن به شمار میرود.
کارشناس زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: حمایت مؤثر از زعفران باید بهگونهای طراحی شود که همزمان به بهبود درآمد کشاورزان، حفظ رقابتپذیری صادرات و توزیع منصفانه منافع اقتصادی در سراسر زنجیره ارزش از مزرعه تا بازار جهانی منجر شود.
زعفران ایرانی باید با نام و نشان اصیل خود در دنیا شناخته شود
علی عباسزاده، فعال حوزه زعفران در سطح استان خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خانواده ما کشاورززاده است و از نسلهای گذشته تاکنون در این کار بودهایم. من نیز پس از اتمام تحصیلات، این مسیر را در مشهد ادامه دادم.
فعال حوزه زعفران در سطح استان خراسان رضوی در ادامه با اشاره به جذابیتهای این کالا گفت: زعفران یک کالای لوکس است که برای کشور ارزشافزوده ایجاد میکند. تبدیل دسترنج کشاورزان به ارز و بازگرداندن آن به چرخه اقتصادی کشور، برای ما بسیار خوشحالکننده است.
وی درباره آرزوهای خود برای این صنعت بیان کرد: آرزوی من این است که زعفران همانطور که هست در دنیا شناخته شود و خاستگاه آن یعنی ایران، برای همیشه بهعنوان مرکز اصلی تجارت این محصول باقی بماند. با وجود اینکه تجارت زعفران همچنان در دست ایران است، اما کشورهای همسایه پیشرفتهایی در این زمینه داشتهاند و امیدواریم این محصول با نام ایران در جهان تثبیت شود.
عباسزاده در خصوص مباحث فنی و کشاورزی این محصول افزود: پیاز مناسب برای کاشت باید سالم و درشت (در حد گلویی) باشد، چراکه پیازهای ریز قادر به گلدهی نیستند و نباید دارای آفت باشند.
فعال حوزه زعفران در سطح استان خراسان رضوی با بیان اینکه زعفران کالایی است که هدررفت زیادی ندارد، تأکید کرد: مکانیزاسیون در تمامی بخشها، بهویژه در برداشت گل و پاککردن کلاله، کمک شایانی به این صنعت خواهد کرد. در حال حاضر پیوند عمیقی بین صنعت و کشاورزی برقرار نیست و به همین دلیل تجهیزات لازم کمتر توسعه یافته است، اما امیدواریم با پیگیری بیشتر، این روند بهبود یابد.
وی خطاب به علاقهمندان به ورود به تجارت زعفران گفت: توصیه میکنم جوانان تحصیلکرده با آموزش دیدن، کسب تخصص و تجربه، وارد این حوزه شوند و راه نیاکان ما را ادامه دهند.
عباسزاده با اشاره به بازارهای هدف صادراتی افزود: صادرات ما عمدتاً به کشورهای حوزه خلیجفارس و اروپا انجام میشود.
فعال حوزه زعفران در سطح استان خراسان رضوی بر لزوم آگاهی مردم تأکید کرد و گفت: مردم باید در خرید زعفران دقت کنند، کالای استاندارد بخرند و نسبت به سلامت کالاهای مشابه و تقلبی حساس باشند. استفاده از زعفران بهجای رنگهای مصنوعی صنعتی، نهتنها به دلیل خواص دارویی، نشاطآور و گرم بودن آن توصیه میشود، بلکه جایگزینی طبیعی برای بهبود کیفیت و طعم غذاهاست؛ بهطوریکه استفاده از آن در کنار برنج، سردی برنج را گرفته و به آن رنگ و طعمی مطبوع میبخشد.
صادرات و مالیات سنگین عمدهترین چالش بازار زعفران است
سبحان، فعال بازار زعفران در خراسان رضوی، در گفتگو با خبرنگار با اشاره به افزایش دلالان و واسطهها در بازار اظهار کرد: علاوه بر موضوع واسطهگری، چالش دیگر ما مربوط به حوزه مالیات است؛ چرا که مالیات بسیار سنگینی برای زعفران وضع کردهاند و حاشیه سودی که برای آن تعیین شده بسیار کمتر از حاشیه سود واقعی فعالان این صنف است.
فعال بازار زعفران در خراسان رضوی با اشاره به لوکس بودن این کالا و اثر آن بر تقاضا تصریح کرد: به دلیل لوکس بودن زعفران و با توجه به شرایط جامعه، توان خرید مردم نسبت به گذشته به شدت کاهش یافته است؛ میانگین مصرف سرمایهای و خانگی مردم بسیار افت کرده و میتوان گفت مصرف داخلی برندها حدود ۸۰ درصد کاهش داشته و عملاً عمده محصول ناچاراً به سمت صادرات هدایت میشود.
وی در ادامه به موضوع صادرات زعفران ایران به نام دیگر کشورها پرداخت و تأکید کرد: ایران مهد زعفران جهان است، اما متأسفانه زعفران کشورمان پس از خروج، در کشور همسایه برچسب آن کشور را میخورد و با نام آن کشور صادر میشود. زحمات اصلی بر دوش کشاورزان ایرانی است، اما در بازار مقصد به نام زعفران کشور همسایه ما تمام میشود که این موضوع بسیار تأسفبار است.
سبحان همچنین با انتقاد از خرید مستقیم اتباع خارجی از کشاورزان گفت: اخیراً برخی اتباع نیز مستقیماً سر زمینهای کشاورزی اقدام به خرید محصول میکنند که در میان فعالان تأکید کردهایم از چنین اقداماتی پرهیز شود؛ زیرا وقتی خریدار خارجی محصول را مستقیماً از کشاورز تهیه میکند، شرکتهای داخلی که هزینههایی نظیر اجاره، حقوق کارکنان، مالیات، استاندارد و سیب سلامت را پرداخت میکنند، از چرخه حذف شده و خسارات سنگینی به آنها وارد میشود.
فعال بازار زعفران در خراسان رضوی با اشاره به شیوه ارسال این نوع محمولهها اضافه کرد: در پرواز بیشتر از حدی مشخص شده نمیتوان ارسال کرد، این بارها بیشتر با لنج و کانتینر منتقل میشوند؛ اما اصالت روند صادرات بر این بود که کشاورزان محصول را به شرکتها بفروشند و مشتریان خارجی نیز از همین شرکتهای شناسنامهدار خرید کنند تا صرفه اقتصادی برای چرخه رسمی تولید و تأمین حفظ شود، نه اینکه با حذف این شرکتها به بدنه این بخش آسیب برسد.